فصل 13

مشتری چک 45 روزه داد. حالا پولدارترم؟

نه. این پول را طلب دارید، اما هنوز به دستتان نرسیده است. مغازه‌ای که این دو را یکی بداند، ممکن است روی کاغذ سود کند و پنجشنبه از پس اجاره برنیاید.

چک تاریخ‌دار، پولی است که وعده‌اش را داده‌اند، نه پولی که در دست دارید. برای همین به‌صورت طلبی ثبت می‌شود که در تاریخ خودش وصول می‌شود و هیچ‌وقت به موجودی نقد شما اضافه نمی‌شود. اگر اضافه می‌شد، یک مبلغ را دو بار حساب می‌کردید: یک بار امروز به‌عنوان نقد، و بار دیگر وقتی سررسیدش برسد.

آنچه واقعاً در دست دارید

چکی که تاریخ آینده دارد، یک قول کتبی است. صادرکننده به شما می‌گوید که در فلان روز، حسابش در بانک پول دارد و پرداخت می‌شود. تا آن روز، سه حالت ممکن است پیش بیاید: چک پاس می‌شود، برگشت می‌خورد، یا هنوز در کشوی شماست چون کسی آن را به بانک نبرده است.

از این سه حالت، دوتایش پول نیست. پس آن برگه ارزش دارد، اما نه به‌اندازهٔ اسکناس با همان مبلغ. این فرق یک نکتهٔ فنی نیست؛ فرق مغازه‌ای است که پنجشنبه اجاره‌اش را می‌دهد با مغازه‌ای که نمی‌تواند.

پس با گرفتن چک چه چیزی عوض شد؟

چیزی واقعاً عوض شد و خوب است دقیق بدانیم چه. پیش از چک، مشتری بابت کالا به شما بدهکار بود. بعد از چک، بابت یک چک بدهکار است؛ یعنی قولی تاریخ‌دار، مکتوب و قابل پیگیری، به‌جای یک حساب باز. این یک پیشرفت است و اصلاً به همین دلیل مغازه‌ها چک قبول می‌کنند.

اما مقدار پول شما عوض نشد. موجودی نقدتان همان است که پیش از آمدن مشتری بود. در عوض، سود آن ماه همان لحظه‌ای که کالا را فروختید بالا رفت؛ چون سود به چیزی مربوط است که فروخته‌اید و نقد به چیزی که در دست دارید. هر دو جمله هم‌زمان درست‌اند و با هم تناقضی ندارند. به همین دلیل است که یک مغازه بیش از یک گزارش لازم دارد.

سه نظام قانونی متفاوت، یک پاسخ

این فقط سلیقهٔ این نرم‌افزار نیست. در رویهٔ حسابداری ترکیه، چک‌های دریافتی حسابی جدا از صندوق دارند تا کسی آن‌ها را به اشتباه نقد حساب نکند. استانداردهای بین‌المللی گزارشگری از این هم صریح‌ترند: چک مدت‌دار طلب است و هیچ‌وقت معادل نقد به شمار نمی‌آید، چون نقد نامیدنش یعنی ثبت پولی که هنوز نرسیده است. در ایران هم همین مفهوم با نام «اسناد دریافتنی» شناخته می‌شود.

سه مجموعه قانون، از کشورها و دوره‌های مختلف، در این مورد یک حرف می‌زنند. دانستنش مفید است، چون یعنی وقتی حسابدارتان دفترها را ببیند، پاسخ عوض نمی‌شود.

اشتباهی که این روش جلویش را می‌گیرد، با عدد

فرض کنید در یک هفته دو چک می‌گیرید: یکی 800 با سررسید بیست‌روزه و دیگری 1,250 با سررسید چهل‌وپنج‌روزه. اگر سیستم آن‌ها را همان روز دریافت به صندوق اضافه می‌کرد، دو مشکل هم‌زمان پیش می‌آمد.

اول اینکه 2,050 پول نقد می‌دیدید که ندارید و با همین رقم تصمیم می‌گرفتید: سفارشی می‌دادید، قبضی می‌پرداختید یا قفسه‌ای را پر می‌کردید. دوم اینکه بیست روز بعد، وقتی آن 800 واقعاً می‌رسید، دوباره حساب می‌شد. یک اشتباه و دو جواب غلط: اول پولی که هیچ‌وقت نبوده، بعد همان پول دو بار.

دقیقاً به همین دلیل، رقم نقد و فهرست چک‌هایتان دو چیز جدا هستند و در دو صفحهٔ جدا نمایش داده می‌شوند. هیچ‌کدام به‌تنهایی تصویر کامل نیست، و این کار عمدی است.

در صفحه‌ها چه می‌بینید

چک را مثل هر پرداخت دیگری ثبت کنید: روش پرداخت را «چک» بگذارید و شماره و تاریخی را که روی آن نوشته شده وارد کنید. هر دو الزامی‌اند و هر دو روی همان برگه‌ای است که در دست دارید؛ صادرکننده آن‌ها را نوشته تا بعداً همه بدانند کدام چک کدام است.

  • موجودی نقد تغییر نمی‌کند گزارشی که نشان می‌دهد پولتان کجاست، صندوق‌ها و حساب‌های بانکی را جمع می‌زند. چک در هیچ‌کدام از این‌ها نیست، پس در این رقم هم نیست.
  • فاکتور تسویه شده است برای آن فروش، مشتری پرداختش را کرده است. در صورت‌حساب او، فاکتور بسته و چک باز دیده می‌شود؛ وضعیت واقعی هم همین است.
  • فهرست چک‌ها نشان می‌دهد منتظر چه هستید نزدیک‌ترین سررسید بالای فهرست است، چون این فهرست کارهای پیش رو است، نه تاریخچه. هر سطر نشان می‌دهد از کدام سند آمده است.
  • پیش‌بینی نقدینگی، چک را در تاریخ خودش می‌گذارد نه امروز و نه در هفته‌ای که آن را گرفتید؛ در هفته‌ای که واقعاً می‌شود آن را به بانک برد.

وقتی سررسید می‌رسد

فهرست چک‌ها فقط برای نگاه‌کردن نیست. هر چک را می‌توانید هم‌پای خود برگه، مرحله‌به‌مرحله جلو ببرید.

وقتی چک را به بانک دادید، «به بانک سپرده شد» را بزنید. وقتی پولش رسید، «وصول شد» را بزنید؛ مبلغ از اسناد دریافتنی خارج و به حسابی که به آن واریز شده منتقل می‌شود. اگر برگشت خورد، «برگشت خورد» را بزنید: مبلغ همچنان بدهی همان مشتری می‌ماند و در صورت‌حساب او دیده می‌شود، چون چک برگشتی هنوز طلبی است که می‌توانید پیگیری کنید. و اگر به‌جای بانک، آن را به تأمین‌کننده‌ای دادید، «واگذاری به تأمین‌کننده» را بزنید؛ بدهی شما به او کم می‌شود، اما اگر بانک آن را پاس نکند، مسئولیتش همچنان با شماست.

چکی که در پایان سال مالی هنوز در کشوی شماست، جا نمی‌ماند. وقتی مانده‌ها به سال جدید منتقل می‌شوند، چک هم با آن‌ها منتقل می‌شود و در فهرست سال جدید دیده می‌شود. آنچه سال گذشته بر سرش آمده، در دفاتر همان سال می‌ماند.

چه باید کرد

هفته‌ای یک بار، همیشه در یک روز مشخص، فهرست چک‌ها را ببینید و آن‌قدر جلوتر را نگاه کنید که هنوز بشود کاری کرد. چکی که نُه روز دیگر سررسید دارد، هنوز مسئله‌ای قابل حل است؛ چکی که دیروز سررسیدش بوده، تماسی است که باید زودتر گرفته می‌شد.

پیش از سررسید، روی پول چک خرج نکنید. کل این فصل در همین یک جمله خلاصه می‌شود: مغازه‌هایی که سر چک به دردسر می‌افتند، معمولاً آن‌هایی نیستند که چک بد گرفته‌اند؛ آن‌هایی هستند که زودتر از موعد خرجش کرده‌اند.

همهٔ فصل‌ها