Bölüm 13

Müşteri 45 gün vadeli çek verdi. Bugün daha mı zenginim?

Hayır. Bu parayı alacaklısınız ama para henüz elinizde değil. İkisini aynı şey sayan bir dükkân kâğıt üzerinde kârlı görünür, cuma günü de kirayı ödeyemez.

İleri tarihli çek, söz verilmiş paradır; cebinizdeki para değil. Bu yüzden vadesinde tahsil edilecek bir alacak olarak kaydedilir ve kasanızdaki nakde hiç karışmaz. Karışsaydı aynı tutarı iki kez sayardınız: bir bugün nakit diye, bir de vadesi geldiğinde.

Elinizde aslında ne var

İleri tarihli çek yazılı bir sözdür. Biri size, o gün bankasında para olacağını ve çekin ödeneceğini söylüyor. O güne kadar üç ihtimal vardır: çek ödenir, karşılıksız çıkar ya da kimse bankaya götürmediği için çekmecede bekler.

Bu üç ihtimalin ikisinde para yoktur. Yani kâğıdın bir değeri vardır ama aynı tutardaki banknot kadar değil. Bu fark teknik bir ayrıntı değildir; cuma günü kirayı ödeyebilen dükkânla ödeyemeyen dükkân arasındaki farktır.

Peki çeki aldığınızda ne değişti?

Bir şey gerçekten değişti; neyin değiştiğini de açıkça söylemek gerekir. Çekten önce müşteri size aldığı malın borcunu taşıyordu. Çekten sonra bu borç bir çeke bağlandı: açık hesap yerine tarihli, yazılı ve takip edilebilir bir söz. Bu bir iyileşmedir; dükkânların çek kabul etmesinin sebebi de budur.

Değişmeyen şey, ne kadar paranız olduğudur. Kasadaki nakit, müşteri içeri girmeden önce neyse odur. Ayın kârı ise malı sattığınız anda arttı; çünkü kâr ne sattığınıza, nakit ne elinizde olduğuna bakar. İki cümle de aynı anda doğrudur ve birbiriyle çelişmez. Bir dükkânın birden fazla rapora ihtiyaç duymasının sebebi tam da budur.

Üç ayrı kural kitabı, aynı cevap

Bu, yazılımın kendi tercihi değil. Türk muhasebe uygulaması alınan çekler için kasadan ayrı bir hesap tutar; amaç, kimsenin onları yanlışlıkla nakit sanmamasıdır. Uluslararası raporlama standartları bir adım daha ileri gider ve ileri tarihli çekin bir alacak olduğunu, nakit benzeri sayılamayacağını açıkça söyler. Gerekçe basittir: ona nakit demek, gelmemiş parayı gelmiş gibi kaydetmektir.

Farklı ülkelerde, farklı dönemlerde yazılmış üç kural kitabı bu soruda aynı şeyi söylüyor. Bunu bilmek işe yarar: mali müşaviriniz defterlerinize baktığında da aynı cevabı verecek demektir.

Önlenen hata, rakamlarla

Bir hafta içinde iki çek aldığınızı düşünün: biri yirmi gün vadeli 800, öteki kırk beş gün vadeli 1.250. Sistem bunları aldığınız gün kasaya ekleseydi iki şey birden bozulurdu.

Birincisi, aslında olmayan 2.050 lirayı nakit sanır ve kararlarınızı bu rakama göre verirdiniz: bir sipariş, bir fatura ödemesi, bir raf dolusu mal. İkincisi, yirmi gün sonra 800 gerçekten geldiğinde bir kez daha sayılırdı. Tek hata, iki yanlış cevap: önce hiç olmayan para, sonra iki kez sayılan para.

Nakit rakamınızla çek listenizin iki ayrı ekranda durmasının sebebi budur. Hiçbiri tek başına resmin tamamını vermez; bu bilinçli bir tercihtir.

Ekranda ne göreceksiniz

Çeki diğer ödemeler gibi kaydedin: ödeme şekli olarak çeki seçin, üzerindeki numarayı ve tarihi girin. İkisi de zorunludur ve ikisi de elinizdeki kâğıtta yazılıdır; çeki düzenleyen taraf, hangi çekin hangisi olduğu sonradan tartışma konusu olmasın diye onları oraya yazmıştır.

  • Kasadaki nakit değişmez Paranızın nerede olduğunu gösteren rapor kasaları ve banka hesaplarını sayar. Çek bunların hiçbirinde değildir, dolayısıyla o rakama da girmez.
  • Fatura kapanır Satış açısından müşteri ödemesini yapmıştır. Cari ekstresinde fatura kapalı, çek açık görünür; gerçek durum da budur.
  • Çek listesi neyi beklediğinizi gösterir Vadesi en yakın olan en üsttedir, çünkü bu liste bir geçmiş dökümü değil, bir iş listesidir. Her satır hangi belgeden geldiğini gösterir.
  • Nakit tahmini çeki vadesine yerleştirir Bugüne değil, aldığınız haftaya da değil; gerçekten tahsile verilebileceği haftaya.

Vadesi geldiğinde

Çek listesi yalnızca izlemek için değildir. Listedeki her çeki, kâğıt nereye gidiyorsa oraya ilerletebilirsiniz.

Çeki bankaya götürdüğünüzde “Bankaya ver” ile işaretleyin. Para geldiğinde “Tahsil edildi” ile işaretleyin; tutar alınan çeklerden çıkar ve paranın yattığı hesaba geçer. Çek karşılıksız çıkarsa “Karşılıksız” ile işaretleyin: tutar müşterinin size borcu olarak kalır ve ekstresinde görünür, çünkü karşılıksız çek de takip edebileceğiniz bir alacaktır. Çeki bankaya vermek yerine bir tedarikçiye verirseniz, ona yaptığınız ödemede “Müşteri çekini ciro et” ile verin; ona olan borcunuz düşer ama banka ödemezse sorumluluk yine sizdedir.

Mali yıl sonunda hâlâ çekmecede duran çek geride kalmaz. Yılın bakiyeleri yeni yıla devredilirken çek de onlarla birlikte geçer ve yeni yılın listesinde görünür; geçen yıl başına gelenler geçen yılın kayıtlarında kalır.

Ne yapmalısınız

Çek listesine haftada bir, hep aynı gün bakın ve harekete geçmeye vakit kalacak kadar ileriyi görün. Dokuz gün sonra vadesi gelecek bir çek hâlâ çözebileceğiniz bir sorundur; vadesi dün geçmiş bir çek ise çoktan açmanız gereken bir telefondur.

Vadesi gelmeden bir çeke güvenip harcama yapmayın. Bütün ders bu tek cümlede; bölümün geri kalanı onun gerekçesi. Çek yüzünden başı derde giren dükkânlar çoğu zaman kötü çek alanlar değil, çeki erken harcayanlardır.

Tüm bölümler